Polskie badania w regionie

Są miejsca na Ziemi, które są naprawdę wyjątkowe – tak nasycone śladami przeszłości, że niemal rozbrzmiewają głosami ludzi, którzy żyli tam przed wiekami. Spacerując po bezdrożach południowej Jordanii lub odwiedzając pustynne stanowiska archeologiczne w tej części Jordanii, spotykamy się nie tylko z zabytkami lub informacjami o życiu dawnych wspólnot, ale także z dzisiejszymi problemami ich ochrony, konserwacji i często skomplikowanym funkcjonowaniem we współczesnym świecie. Będąc  skarbnicą wiedzy o naszej przeszłości, południowa Jordania powinna być nieustannym polem aktywności naukowej, która może przynieść nie tylko nowe zabytki czy ślady przeszłości, ale także ogromną ilość informacji pozwalających na poszerzenie naszej wiedzy o dawnych czasach.

Przywilejem archeologa jest badanie przeszłości i obcowanie z zabytkami, ale także obcowanie z pięknem tego regionu oraz doświadczanie życzliwości i gościnności ludzi, którzy żyją w tym niezwykłym miejscu.

 

POLSKIE BADANIA ARCHEOLOGICZNE W POŁUDNIOWEJ JORDANII

POLSKI PROJEKT HERITAGE-LANDSCAPE-COMMUNITY

BADANIA NAD EPOKĄ BRĄZU W POŁUDNIOWEJ JORDANII

PIONIERSKIE BADANIA NA STANOWISKACH FAYSALIYYA I MUNQATA’A

ŚREDNIOWIECZNE ZAMKI POŁUDNIOWEJ JORDANII

ŚLADAMI RZYMIAN – ARTU-DTU – ARCHAEOLOGICAL STUDY OF DAJANIYA & TUWANEH

PROJEKT BADAWCZY – OCHRONA I ZARZĄDZANIE DZIEDZICTWEM ARCHEOLOGICZNYM W JORDANII

POLSKIE BADANIA ARCHEOLOGICZNE W PÓŁNOCNEJ JORDANII

STAROŻYTNE MIASTO KAPITOLIAS – BADANIA CENTRUM ARCHEOLOGII ŚRÓDZIEMNOMORSKIEJ UW W BEIT RAS

 

 

POLSKI PROJEKT HERITAGE-LANDSCAPE-COMMUNITY

W 2014 roku na terenie południowej Jordanii rozpoczął się nowy polski projekt badawczy Heritage-Landscape-Community (HLC Project). Archeolodzy i studenci z Uniwersytetu Jagiellońskiego prowadzą w jego ramach badania powierzchniowe i wykopaliska na terenie dystryktu At-Tafila. Projektem kieruje dr Piotr Kołodziejczyk z Uniwersytetu Jagiellońskiego. We współpracy z jordańskim Departamentem Starożytności polscy badacze poszukują śladów ludzkiej aktywności na tym obszarze od epoki kamienia do okresu średniowiecza. Obszar poszukiwań i badan jest położony w sąsiedztwie ważnych stanowisk archeologicznych takich jak stolica państwa edomitów Buseira czy skalne refugium Sela, a także nieopodal Wadi Feynan – słynnej doliny miedzi, która odgrywała kluczową rolę w produkcji tego surowca i jego eksporcie na sąsiednie tereny, szczególnie w epoce brązu.

Krakowscy archeolodzy w sposób szczególny są zainteresowani właśnie okresem epoki brązu. Znaleziska z tego okresu mogą pomóc w uzyskaniu odpowiedzi na pytania o obecność i aktywność grup ludzkich w tym okresie na terenie Edomu. Długoterminowym celem badań jest poszukiwanie i analizowanie szlaków oraz dróg przemieszczania się ludzi w okresach pradziejowych na tym terenie, a także zmiany środowiskowe i ich wpływ na funkcjonowanie człowieka na tym terenie. Całość podejmowanych w ramach projektu działań i badań będzie początkiem szerokich prac nakierowanych na poznanie regionu i opisanie jego krajobrazu kulturowego oraz roli środowiska i jego zmian w przekształceniach tego krajobrazu. Projekt HLC pomoże naukowcom zrozumieć funkcjonowanie tego regionu przez wieki, ale także wspomóc jego rozwój poprzez wskazanie atrakcji turystycznych i zwrócenie uwagi na wartości kulturowe i środowiskowe warte ochrony i upowszechniania.

Prace prowadzone przez polskich naukowców odbywają się w trudnym, górskim rejonie. jak dotąd udało się opisać około 100 stref, w obrębie których występują zabytki archeologiczne, które podlegają obecnie dalszym analizom. Pozyskano także tysiące zabytków ceramicznych i krzemiennych, a także wiele przedmiotów takich jak grzebienie, bransolety itd. datowanych na różne okresy pradziejowe.

Warto także wspomnieć, że krakowskie prace badawcze prowadzone na terenie Jordanii od 2014 roku to pierwsze samodzielne działania naukowe polskich archeologów na tym obszarze. Ich rozpoczęcie było także możliwe dzięki wsparciu włoskich archeologów, którzy w Jordanii pracują od ponad 30 lat. Zespół włoski kierowany przez profesora Guido Vanniniego z Uniwersytetu we Florencji udostępnił polskim naukowcom bazę i wspomógł doświadczeniem na początkowym etapie projektu.

Efektem dotychczasowych prac jest także projekt specjalistyczny, który rozpoczyna się w roku 2017 (patrz poniżej). Dotyczy on wspominanej już epoki brązu i jej wczesnego etapu. Prace krakowskich badaczy w Jordanii zostały docenione przez Narodowe Centrum Nauki, które przyznało grant na ich rozszerzenie, w celu głębszego poznania dziejów południowej Jordanii w epoce brązu.

Fot. Piotr Kołodziejczyk

 

BADANIA NAD EPOKĄ BRĄZU W POŁUDNIOWEJ JORDANII

Wczesna epoka brązu na terenie Bliskiego Wschodu stanowi jeden z najciekawszych problemów badawczych współczesnej archeologii. Trwający ok. 1750 lat (3700-1950 p.n.e.) okres obfitował w kluczowe dla rozwoju ludzkiej kultury wydarzenia i zmiany. Powstają wówczas pierwsze ośrodki o charakterze miejskim, rozwija się technologia produkcji wielu przedmiotów (np. metalurgia) i następuje rozkwit handlu dalekosiężnego. Na obszarze Egiptu i Bliskiego Wschodu zachodzą w tym okresie wielokrotnie ważne zmiany społeczne – powstają pierwsze królestwa o charakterze przestrzennym (Egipt w okresie predynastycznym, archaicznym i Starego Państwa) oraz miasta-państwa (Mezopotamia, Syro-Palestyna) sprawujące kontrolę nad mniejszymi obszarami, kształtuje się i stopniowo pogłębia hierarchiczna, skomplikowana struktura poszczególnych społeczności, rozwijają się kulty i zwyczaje pogrzebowe. Pojawia się pismo oraz rozbudowana ideologia władzy i religii. Widoczne są przesunięcia ludności i wpływ mobilnych grup koczowniczych na funkcjonowanie, szczególnie obszaru południowej Jordanii, który w otoczeniu dynamicznie zmieniających się terenów nie mógł być „białą plamą”. Niestety stan badań nad problematyką wczesnej epoki brązu na obszarach Lewantu nie jest jednolity dlatego celem naszego projektu jest próba ustalenia roli rejonu południowej Jordanii w tym ważnym okresie. Poprzez wykopaliska archeologiczne na wyselekcjonowanych stanowiskach będziemy starali sie opisać etapy aktywności człowieka w tym okresie na tym terenie. Jako przykład posłuży nam obszaru obejmujący mikroregion miejscowości At-Tafila w południowej Jordanii. Naszym celem będzie także odpowiedź na pytanie o ewentualne kontakty tego regionu z Egiptem i resztą Lewantu czyli obszarami, na których w tym czasie zachodzą ważne zmiany a stan badań nad epoką brązu jest tam bardziej zaawansowany.

Dzięki rozpoczętym już w 2014 wstępnym pracom powierzchniowym wiemy, że ten region daje ogromną szansę na znalezienie odpowiedzi na nurtujące archeologów pytania, ponieważ znajduje się na nim szereg stanowisk datowanych przez nas wstępnie na ten okres. Kluczowymi pytaniami jakie będziemy sobie stawiać będą zatem kwestie sieci i struktury osadniczej, kontaktów i wpływów zewnętrznych, tradycji architektonicznych i funeralnych oraz produkcji ceramiki i narzędzi krzemiennych we wczesnej epoce brązu. Nasze prace wykopaliskowe uzupełnimy specjalistycznymi analizami laboratoryjnymi, dzięki którym poznamy dokładny wiek odkrywanych zabytków a także metody ich produkcji i użytkowania.

Prace projektu stanowią ważny przyczynek do ochrony zabytków i stanowisk archeologicznych na tym terenie, często dziś niedocenianych za względu na swój stosunkowo mało spektakularny charakter, lecz kluczowych dla rozwoju wiedzy naukowej. Badania pozwolą także na zebranie materiału pozwalającego na rozwinięcie prac polskich naukowców na terenie Jordanii w kolejnych latach.

Fot. Piotr Kołodziejczyk

 

PIONIERSKIE BADANIA NA STANOWISKACH FAYSALIYYA I MUNQATA’A

Naukowcy z Instytutu Archeologii UJ w 2017 roku rozpoczęli wykopaliska na dwóch nieznanych dotąd stanowiskach – Faysaliyya i Munqata’a – położonych w południowej Jordanii. Pierwsze z nich to gigantyczny kompleks osadniczo-gospodarczy położony na pustyni w rejonie miejscowości Shawbak. Naukowcy odkopali tu m.in. kamienne mury otaczające znacznych rozmiarów zagrodę z pomieszczeniami gospodarczymi i mieszkalnymi. W innym miejscu zlokalizowano konstrukcje kamienne związane z okresem epoki miedzi (chalkolitu) i epoki brązu. Datowanie tych struktur było możliwe dzięki znaleziskom naczyń ceramicznych, narzędzi kamiennych i krzemiennych. Pobrano także szereg próbek do badań laboratoryjnych, które pozwolą na doprecyzowanie wielu informacji i datowań.

Drugie badane stanowisko to wyzwanie nie tylko naukowe, ale i logistyczne. Położone jest w głębokiej, górskiej dolinie. Zejście do niego jest możliwe jedynie stromą ścieżką po kilkusetmetrowej grani. Trzeba nią znieść sprzęt i zapasy żywności i wody, szczególnie istotnej w tych warunkach. Wysiłek ten jednak się opłacił.

W tej niedostępnej górskiej dolinie odkryto coś zupełnie niezwykłego. Osadę istniejącą tutaj od okresu neolitu ceramicznego z kamiennymi murami i centralnym budynkiem. Mógł to być dom wodza lub rodzaj wczesnej świątyni. Wokół murów znaleziono mnóstwo zabytków gospodarczych takich jak rozcieracze, kamienie żarnowe, groty strzał, ale również ogromną ilość ceramiki: naczynia zasobowe prawdopodobnie do przechowywania zapasów żywności.

Munqata’a jest najdalej wysuniętą na wschód osadą związaną z późną fazą neolitu, jaką do tej pory odkryto. Badania archeologów z UJ można uznać za pionierskie, ponieważ nikt wcześniej nie prowadził prac wykopaliskowych w tym niedostępnym górskim terenie. Podobnych stanowisk jest tam na pewno więcej. Krakowscy archeolodzy na podstawie badań geologicznych i przyrodniczych przypuszczają także, że w dolinie funkcjonowało dobrze rozwinięte pasterstwo, a na wypłaszczeniach pomiędzy skałami uprawiano pierwsze rośliny. Tradycja ta jest nadal elementem gospodarki i kultury południowej Jordanii.

Fot. Piotr Kołodziejczyk, Marcin Czarnowicz

 

ŚREDNIOWIECZNE ZAMKI POŁUDNIOWEJ JORDANII

Podczas badań powierzchniowych prowadzonych przez Uniwersytet Jagielloński w ramach HLC Project na terenie dystryktu At-Tafilah w 2016 roku zidentyfikowano kilka interesujących stanowisk, z których dwa zostały uznane za relikty średniowiecznych budowli o dużym potencjale badawczym, i w których prace terenowe powinny być rozszerzone i kontynuowane w latach kolejnych.

Pierwszym z nich jest stanowisko Qasr ed-Deir, położone kilka kilometrów na południowy-zachód od miasta At-Tafilah. Budowla, która tam się zjadowała górowała nad krajobrazem a  widoczność z tego miejsca pozwalała na kontrolowanie fragmentu tzw. Drogi Królewskiej. W 2016 roku polscy badacze rozpoczęli analizę zniszczonego budynku (klasztor, zamek?) i jego pełną dokumentację. Podczas badań rozpoznano także fragmenty średniowiecznej ceramiki (w tym szkliwionej), a także pozostałości po działalności rabusiów grobów (na cmentarzysku położonym na wschód od klasztoru /zamku).

Głównym celem dotychczas prowadzonych tutaj prac jest wykonanie pełnej inwentaryzacji reliktów i ustalenie ich chronologii (w tym ewentualnych faz przebudowy). Prowadzona jest

fotogrametryczna inwentaryzacja reliktów i badania wykopaliskowe w kilku miejscach niezbędne w celu ustalenia stratygrafii istniejących tu budowli. Częściowo eksplorowano także niektóre pomieszczenia wewnątrz budowli uzyskując potwierdzenie jego bizantyjskiej afiliacji przynajmniej w późnej fazie użytkowania. Ciekawym problemem badawczym jest także moment, w którym budowla przeszła w ręce islamskie i rola jaka wówczas zaczęła pełnić oraz zbadanie przyczyn o ustalenie momentu jej porzucenia.

Fot. Przemysław Nocuń, Piotr Kołodziejczyk

 

ŚLADAMI RZYMIAN – ARTU-DTU – ARCHAEOLOGICAL STUDY OF DAJANIYA & TUWANEH

Dajaniya jest jedną z największych rzymskich twierdz w Jordanii. Znajduje się około 30 km na północny wschód od rzymskiego fortu legionowego w Udruh, 78 km na południe od legionowego fortu w Lejjun i 19 km na południowy zachód od kasztelu Jurf ed-Darawish, pomiędzy dwoma rzymskimi drogami biegnącymi wzdłuż granicy: autostradą pustynną, która biegnie wzdłuż starej rzymskiej drogi i tzw. Drogi Królewskiej, która biegnie tą samą trasą, co Rzymski trakt Via Nova Traiana. Twierdza leży na wzgórzu o wysokości 1090 m n.p.m., co czyni go dobrym punktem widokowym i pozwalało jego załodze kontrolować otaczające obszary.

Dajaniya była odwiedzana w przeszłości przez wielu badaczy i podróżników. Z naukowego punktu widzenia największą rolę na wczesnym etapie badań nad Dajaniją odegrali Brünnow i Domaszewski. Zrobili oni pierwszy plan fortu i opublikowali pierwsze wyniki swoich analiz w 1905 roku.

Najobszerniejsze badania archeologiczne na Dajaniya przeprowadzono w 1989 r. W ramach projektu Limes Arabicus, eksplorowano siedem próbnych wykopów. Prace te nie dostarczyły jednak odpowiedzi na kluczowe pytanie – kiedy zbudowano fort. Materiał uzyskany w badaniach terenowych stanowił głównie ceramikę z czasów późnego Rzymu i wczesnego Bizancjum (do początku VI wieku). Jednak zawierał również wcześniejszą ceramikę, pochodzącą z początku II wieku n.e. Obecność ceramiki wczesnorzymskiej wskazuje na to, że w tym miejscu istniała jakaś starsza ludzka aktywność. Większość badaczy uważa, że fort w Dajaniya został zbudowany podczas reorganizacji granicy przez cesarza Dioklecjana na przełomie III i IV wieku. Wtedy to rzymskie wojska zostały zainstalowane w kilku wartowniach zbudowanych wcześniej przez Nabatejczyków, a na wschód od Via Nova Traiana powstało także wiele nowych fortów i strażnic.

Nie wiadomo także nadal, jaka jednostka, a nawet jaki rodzaj jednostki stacjonował w forcie. Domaszewski uważał, że musiał to być oddział quorenaria equitata, czyli mieszany pułk zarówno piechoty, jak i kawalerii. Jednak inni uczeni przypuszczają, że była to tylko kawaleria. Kennedy i Riley doszli do wniosku, że stacjonowało tam kilka różnych jednostek lub połowa oddziału quenciaria quitensaria equitata. Sugerują, że na środku obozu znajdowały się koszary, podczas gdy budynki widoczne w pobliżu murów były raczej stajniami. Musiałaby tak zatem stacjonować zarówno kawaleria, jak i piechota.

W 2018 roku zespół archeologów z Instytutu Archeologii Uniwersytetu Jagiellońskiego oraz geodetów i studentów z Wydziału Geodezji Górniczej Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie przeprowadził projekt badawczy i dokumentacyjny na obszarze fortu. Celem projektu było przygotowanie trójwymiarowego modelu architektonicznych pozostałości fortu, widocznych dziś na powierzchni. W tym celu wykorzystano połączenie skanowania laserowego 3D, fotogrametrii o bardzo niskiej wysokości (ULAPh) i fotogrametrii bliskiego zasięgu. Uzyskany model pozwoli nie tylko lepiej monitorować teren pod kątem przyszłych szkód spowodowanych zarówno przez naturę, jak i ludzi, ale także będzie podstawą powstającej w Krakowie trójwymiarowej rekonstrukcji rzymskiej fortecy.

Fot. Maciej Bernaś

Tuwaneh (aka at-Tuwāna), znajduje się około 5 km na południe od drogi łączącej Tafilę z castellum Jurf ed-Darawish. Powszechnie kojarzy się z miejscowością Thana/Thoana lub Thornia znaną z przekazu Ptolemeusza (Tabula Peutingeriana). Całkowita powierzchnia obszaru dawnej osady szacowana jest na 55 hektarów. Rozciąga się ona na dwóch sąsiednich wzgórzach, pomiędzy którymi znajduje się rozległa dolina. Około 2 metry nad dnem tej doliny biegnie rzymski trakt Via Nova Traiana. Resztki architektury widoczne na południowo-wschodnim wzgórzu są lepiej zachowane, ponieważ prawdopodobnie były to budowle długo  używane przez kupców i podróżników. Budynki, których relikty znajdują się na północno-zachodnim wzgórzu są bardziej rozproszone i wyraźnie mniejsze, ponieważ miały one prawdopodobnie funkcję mieszkalną.

Pomimo tego, że miejsce to było odwiedzane i opisywane przez wielu podróżników i uczonych dotychczas nie przeprowadzono tu żadnych rozległych prac archeologicznych. W 1992 roku ramach projektu Via Nova Traiana przeprowadzono jedynie badanie powierzchniowe.

Krakowskie prace, a w szczególności analizy ceramiki wskazują, że miasto Tuwaneh zostało zbudowane w okresie rzymsko-bizantyjskim. Jego rozwój był napędzany przez handel, ponieważ znajdowało się na szlaku handlowym między Syrią, a słynną Petrą. Odwiedzali je więc kupcy i podróżnicy. Duża liczba wysokiej jakości znalezisk ceramiki i monumentalna architektura sugerują, że Tuwaneh było bogatym miastem. Dotychczasowe polskie badania wskazują, że upadek Tuwaneh miał miejsce w późnym okresie bizantyńskim. Miasto mogło także częściowo funkcjonować w czasach Ayyubidów i Mameluków, ale praktycznie nie znaleziono tu żadnej wczesnej islamskiej ceramiki. Ponadto w średniowiecznych źródłach arabskich nie ma wzmianki o mieście, co może wskazywać na to, że miało to wówczas niewielkie znaczenie.

W 2018 roku zespół archeologów z Instytutu Archeologii Uniwersytetu Jagiellońskiego oraz geodetów i studentów z Wydziału Geodezji Górniczej Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie przeprowadził tu projekt badawczy i dokumentacyjny. Głównym celem projektu było rozpoczęcie procesu mapowania stanowiska, ponieważ do tej pory nie sporządzono plan architektonicznego miasta. W tym celu wykorzystano metodę będącą połączeniem skanowania laserowego 3D, fotogrametrii o bardzo niskiej wysokości (ULAPh) i fotogrametrii bliskiego zasięgu. Podczas trwania prac udało się udokumentować centralną część miasta, okolice tzw. karawanseraju i samą budowlę. Ponadto zadokumentowano prawie 120 tzw. wkopów rabunkowych. W kolejnych latach prace będą kontynuowane, a nawet znacznie rozszerzone.

Fot. Maciej Bernaś

 

PROJEKT BADAWCZY – OCHRONA I ZARZĄDZANIE DZIEDZICTWEM ARCHEOLOGICZNYM W JORDANII

Ochrona i zarządzanie dziedzictwem archeologicznym w Jordanii to nazwa projektu badawczego Dr Mariusza Drzewieckiego, który skupił się przede wszystkim na prawodawstwie, a także na internetowych bazach danych. Sporządził listę wszystkich dokumentów prawnych wydanych przez władze Jordanii w całej swojej historii. Lista obejmuje 144 zapisy, w tym dokument fundacyjny jordańskiej Służby Starożytności wydany w 1923 roku. Aby ocenić wpływ internetowych baz danych na badania archeologiczne i ochronę dziedzictwa, dr Mariusz Drzewiecki we współpracy z dr. Mahmoudem Arinatem przeprowadził ankietę wśród badaczy i specjalistów pracujący w Jordanii. Ponad 100 osób odpowiedziało na pytania prezentując unikalne i ciekawe opinie na ten temat. Wszystkie one zostały przeanalizowane, a wyniki opublikowano w Annual of the Jordanian Department of Antiquities oraz Levant: The Journal of the Council for British Research in the Levant.

W semestrze zimowym i letnim dr Mariusz Drzewiecki zorganizował warsztaty dla studentów archeologii i zarządzania dziedzictwem z zakresu Geograficznych Systemach Informacyjnych (GIS) dla archeologów i modelowania trójwymiarowego. Zajęcia miały charakter praktyczny, koncentrując się na pracy z wyspecjalizowanym oprogramowaniem w wydziałowej Pracowni Komputerowej. W tym samym czasie dr Drzewiecki uczył się języka arabskiego w Centrum Językowym zdobywając dwa certyfikaty uniwersyteckie.

Fot. Mariusz Drzewiecki

 

STAROŻYTNE MIASTO KAPITOLIAS – BADANIA CENTRUM ARCHEOLOGII ŚRÓDZIEMNOMORSKIEJ UW W BEIT RAS

Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej UW zapoczątkowało swoje prace archeologiczne w Jordanii badaniami polowymi pod kierunkiem Jolanty Młynarczyk prowadzonymi w latach 2014-2016 w Beit Ras koło dzisiejszego Irbid. Koncentrowały się one w północno-wschodniej części starożytnego miasta Kapitolias (jednego z miast grecko-rzymskiej grupy Dekapolis), tuż na zachód od monumentalnego teatru z II w. n.e. Wykopaliska pozwoliły odsłonić odcinek północnego muru obronnego i wydatować jego powstanie na nie później niż II w. n.e. Analiza stratygrafii i znalezisk powierzchniowych wykazała szereg faz chronologicznych użytkowania tego terenu, od I/II wieku n.e. do-XII/XIII wieku. Znaleziska ruchome oraz odkrycie winiarni z VI-VII w. dowodzą, że ta część Kapitolias była dzielnicą o charakterze gospodarczym, przynajmniej w okresie bizantyjskim i wczesnoislamskim. Dostarczyły one też dowodów na dwukrotne zniszczenia: dewastację pobliskiego kościoła prawdopodobnie w czasie inwazji perskiej w 614 r., oraz trzęsienie ziemi w 749 r. n.e.

W r. 2018 Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej UW podjęło badania na stanowisku Khirbet es-Sar (Sara), pod kierunkiem Jolanty Młynarczyk i Mariusza Burdajewicza. Khirbat es-Sar, położone na zachodnim przedmieściu dzisiejszego Ammanu przy drodze łączącej niegdyś starożytną Rabbat Ammon z doliną Jordanu, było zasiedlone prawdopodobnie od okresu żelaza do późnego średniowiecza (co najmniej od VII w. pne do XV-XVI w. n.e.). Najwyższy punkt stanowiska zajmuje kwadratowa budowla kamienna („qasr”), przed którą leży prostokątny dziedziniec z rzędami arkad na dłuższych bokach. Wstępne badania wykazały, że zespół ten, który w okresie grecko-rzymskich niewątpliwie  funkcjonował jako sanktuarium nieznanego nam jeszcze bóstwa, powstał z połączenia dwóch różnoczasowych elementów: „qasr’ z późnego okresu żelaza i portyków z okresu rzymskiego lub późnorzymskiego.

Źródło zdjęć: archiwum CAŚ UW