Miejsca i zabytki

Petra

Dana Nature Reserve

Zamek Montreal (Shawbak)

Świątynia w Chirbat ed-Darih

Wadi Feynan

Fort legionów rzymskich w Udruh

Wadi Rum

Humeima

Bizantyjskie miasta i kościoły

Akaba

Buseira

Gharandal

Beidha

Sela

At-Tafila

 

KLIKNIJ NA MAPKĘ BY UZYSKAĆ POWIĘKSZENIE

 

———————————————————————————————-

 

Petra

Serwis internetowy Parku Archeologicznego Petra

(z gr. πέτρα, pétra, „skała”; arab. البتراء, al-Batrāʾ) – skalne miasto stworzone za czasów Nabatejczyków, którego rozkwit miał miejsce w czasach antycznych – w okresie między III w. p.n.e., a I w. n.e. Petra była wtedy stolicą królestwa Nabatejczyków. Położona jest w południowej Jordanii, w górzystym rejonie ok 20 km na południe od miasta Shawbak. Leży w skalnej, piaskowcowej dolinie, do której prowadzi wąska droga wśród skał – wąwóz As-Sik. Petra słynie z licznych budowli wykutych w skałach. Sami Nabatejczycy zwali Petrę „Rakmu”, co oznacza „wielobarwna”. Druga droga do Petry prowadzi od strony Wadi Araba przez tajemnicza i pełna budowli dolinę zwana Wadi Sabra.
Dolinę Petry przecina koryto rzeki okresowej – Wadi Musa, której dopływy okalają płaskowyże, na których rozrosło się antyczne miasto Nabatejczyków. Okoliczne całoroczne strumienie wody zapewniały przeżycie tylko niewielkiemu osiedlu. Znaczny przyrost mieszkańców w czasie największego rozkwitu Petry spowodował, że Nabatejczycy musieli rozbudować system wodociągów i cystern skalnych, by magazynować wodę dla wciąż rosnącej populacji raz rozrastających sie pałacowych zabudowań i ogrodów.

Aplikacja VISIT PETRA

Najbardziej znane budowle Petry:

  • Al-Khazneh zwany „Skarbcem Faraona” (Khazneh al-Firaun) – wykuta w skale piętrowa budowla powstała ok. I-II w. n.e. W pewnym sensie jest to sztandarowy i najsłynniejszy zabytek Petry. Nie jest jasne przeznaczenie budowli, chociaż ostatnio przeważa pogląd, że był to grobowiec (a nie świątynia) któregoś z władców Petry – być może Aretasa IV i jego żony
  • Ad-Deir, czyli „Klasztor” – nazwa pochodzi z okresu bizantyjskiego, kiedy to w budowli tej rzeczywiście znajdował się klasztor chrześcijański. Jest to budowla na pierwszy rzut oka podobna do Al-Khazneh, jednakże jest od tamtej znacznie większa i okazała i prezentuje się bardziej majestatycznie; powstała ona najprawdopodobniej w okresie panowania ostatniego króla nabatejskiego – Rabela II (70-106 n.e.)
  • Kasr el-Bint Firaun, czyli tzw. „Pałac Córki Faraona”, świątynia Duszary (lokalnego bóstwa Nabatejczyków). Jest to świątynią wzniesioną z piaskowca w drugiej poł. I w. p.n.e. (za panowania Obodasa III 30-8 p.n.e.), albo w pierwszej poł. I w. n.e., czyli już za panowania Aretasa IV
  • Wielki zespół Grobowców Królewskich na tzw. Ścianie Królewskiej, na który składają się „Grobowiec Urny”, „Grobowiec Jedwabny”, „Grobowiec Koryncki” i monumentalny „Grobowiec Pałacowy”; nie znaleziono w nich jednakże żadnych szczątków
  • Grobowiec Sekstusa Florentinusa (namiestnika rzymskiego) wzniesiony ok. 130 r. n.e., w północnej części miasta, to jeden z najbardziej znanych petrzańskich zabytków związanych bezpośrednio z Rzymianami. Oprócz tego obiektu na terenie Petry znaleziono dość liczne groby rzymskich żołnierzy
  • Teatr – jeden z największych obiektów w Petrze, mieszczący od 6 do nawet 10 tysięcy widzów; został wybudowany najprawdopodobniej w I w. n.e., również za panowania Aretasa IV. Uważa się, że został on znacznie rozbudowany po zajęciu Petry przez Trajana
  • Grobowiec Obelisków – grobowiec zwieńczony czterema obeliskami uformowanymi w skale. Odzwierciedla harmonię połączenia sztuki nabatejskiej z egipską. Przypuszcza się, że był on wykorzystywany do przeprowadzania obrzędów żałobnych. Jest otoczony kamiennymi siedzeniami (triclinium)
  • Suchur al-Dżinn – skały dżinów, przedstawienie boga Duszary

Fot. Jarosław P. Bodzek, Piotr Kołodziejczyk

 

Dana Nature Reserve

Rezerwat Natury Dana (arab. ‏محمية ضانا للمحيط الحيوي‎) – jeden z dwóch jordańskich rezerwatów biosfery położony w prowincji At-Tafila, w południowej Jordanii, utworzony w 1989 roku. Zarządzany jest on przez The Royal Society for the Conservation of Nature. W 1998 roku rezerwat został włączony do sieci rezerwatów biosfery UNESCO.

Rezerwat Dana jest największym obszarem chronionym w Jordanii. Rozciąga się na terenie Doliny Jordanu będącej częścią Wielkich Rowów Afrykańskich od doliny Wadi Araba (ok. -200 m n.p.m.) do wzgórz z klifowymi zboczami w okolicy miejscowości Al-Qadisija sięgającymi ponad 1400 m n.p.m. Ze względu na różnorodność stref klimatycznych, od śródziemnomorskiej do pustynnej, oraz form geologicznych, Rezerwat Dana jest rezerwatem z największą różnorodnością gatunków roślin i zwierząt w Jordanii. Jest najbardziej na południe wysuniętym stanowiskiem tzw. lasów z cyprysem wiecznie zielonym. W rezerwacie występuje ponad 830 gatunków roślin, w tym trzy endemiczne. Spotkać tu można także około 215 gatunków ptaków (co stanowi 50% wszystkich obserwowanych przez ornitologów na terenie Jordanii), w tym takie gatunki jak m.in. kulczyk syryjski. Występuje tu także 38 gatunków ssaków, a między innymi: karakal stepowy, koziorożec nubijski, wilk perski czy kot pustynny.

Obszar obecnie należący do rezerwatu Dana przez tysiące lat był także miejscem aktywności ludzi. Na jego terenie zlokalizowano ponad 100 stanowisk archeologicznych. Najbardziej rozległym i znanym jest Chirbat Faynan. Miejscowość położona w Wadi Faynan, której początki są datowane na około 4000 lat p.n.e., była jedną z pierwszych i największych kopalni miedzi w starożytności. Jej początki sięgają okresu późnego neolitu, a działała nieprzerwanie do czwartego wieku n.e.

Fot. Piotr Kołodziejczyk, Jacek Karmowski

 

 

Zamek Montreal (Shawbak)

Jeden z najpiękniejszych i najciekawszych zamków średniowiecznych na terenie Bliskiego Wschodu. Został on zbudowany w 1115 roku przez króla jerozolimskiego Baldwina I, jako pierwszy na terytorium obecnej Jordanii. Pierwotnie nazywano go Mons Regalis, ponieważ sam król nadzorował budowę tej fortecy. Montreal posiadał wówczas bardzo duże znaczenie strategiczne, ponieważ został wniesiony na wzgórzu, co zapewniło krzyżowcom panowanie nad rozległymi równinami Edomu, przez który przebiegały szlaki handlowe i pielgrzymkowe na trasie z Syrii na Półwysep Arabski np. tzw. Droga Królewska. Walory obronne zamku podnosiły jeszcze dwa wykute w skale zbiorniki na wodę i dość żyzny pas ziemi wokół. Sprawiało to, że Montreal mógł być przez pewien czas praktycznie samowystarczalny. dzięki badaniom archeologicznym zlokalizowano np. cztery tunele wiodące z zamku do jego podnóża.

W rękach krzyżowców zamek pozostawał do roku 1142, kiedy to został włączony do Księstwa Oultrejordain, będącego lennem Królestwa Jerozolimskiego. Jednocześnie zamek utracił wówczas swoją uprzywilejowaną pozycję na rzecz Karaku, gdzie wzniesiono wiekszy i lepiej ufortyfikowany zamek. Cały rejon Montreal – Kerak był broniony przez załogi zamków w sile 60 rycerzy. Po 1142 roku zamek należał do Filipa z Milly, a w 1175 roku, po ślubie Stefanii de Milly (córki Filipa) z Rejnaldem z Chatillon, warownia przypadła temu ostatniemu. Miało to decydujące znaczenie dla dalszych losów nie tylko Montrealu, ale i całego Królestwa Jerozolimskiego, ponieważ Rejnald wykorzystał Montreal jako bazę do napadów na arabskie karawany, które do tej pory cieszyły się przywilejem swobodnego poruszania się przez teren Królestwa. Nowy pan zamku planował też wybudowanie w okolicach Montrealu okrętów, które następnie przewieziono by na wybrzeże Morza Czerwonego w celu przeprowadzenia morskiego desantu na Mekkę.

Ponawiające się ataki i wojenne plany Rejnalda z Chatillon spowodowały poważne zaognienie stosunków z Ajjubidami i, w konsekwencji, atak Saladyna na Królestwo Jerozolimskie w 1187 roku. Muzułmanie szybko pokonali chrześcijańskie rycerstwo (Saladyn osobiście ściął Rejnalda około 4 lipca 1187 r.) i rozpoczęli oblężenie zamku Montreal. Z powodu swojego korzystnego położenia, zamek bronił się blisko dwa lata, ponieważ Saladyn nie mógł użyć machin oblężniczych. Wokół zamku nie ma bowiem płaskich terenów. Obrońcy Montrealu skapitulowali dopiero w maju 1189 roku. Podobno w czasie obrony krzyżowcy sprzedali za żywność swoje rodziny (jednak po kapitulacji rodzinom zwrócono wolność, podobnie jak ocalałym krzyżowcom).

Około 1260 roku Montreal został zajęty i w znacznym stopniu przebudowany przez mameluków, czego świadectwem pozostają do dziś zachowane XIV-wieczne inskrypcje widoczne na zewnętrznych murach zamku.

Zamek z zewnątrz nadal prezentuje się okazale, ale wewnątrz pozostaje mocno zrujnowany, choć trwają tu prace konserwatorskie i badawcze. Wciąż jednak atrakcją turystyczną pozostają: potężne mury, wieże, brama wjazdowa i dobrze zachowane podziemne przejście, prowadzące głęboko (ma 350 stopni) w dół skały, do zbiorników wodnych na dnie. Obecnie w obrębie zamku prowadzą z sukcesami badania archeologiczne naukowcy z Uniwersytetu Florenckiego pod kierunkiem prof. Guido Vanniniego.

Fot. Piotr Kołodziejczyk

 

 

Świątynia w Chirbat ed-Darih

Nabatejska osada i świątynia położona około 10 km na północ od miasta At-Tafila, przy tzw. Drodze Królewskiej, w jednej z dolin dochodzących do Wadi Hasa (Wadi La’aban). Odkryto tutaj nabatejską świątynię, domy i prawdopodobnie pałac władcy, cmentarzysko i instalacje nawadniające. Znaczna ilość ceramiki nabatejskiej wskazuje, że osada należała do tej fazy kultury nabatejskiej, w której Nabatejczycy przeszli do bardziej osiadłego trybu życia i opierali swoja gospodarkę w znacznej mierze na rolnictwie czyli między I a II wiekiem n.e.

Pierwsza osada powstała tutaj w okresie neolitu. Niewielka osada w okresu wczesnego brązu jest widoczna także na najwyższym wzgórzu na południe od wioski nabatejskiej. Z kolei pozostałości osady Edomitów zostały odkryte pod niektórymi strukturami wzniesionymi przez Nabatejczyków. Największe budowle powstały tu jednak właśnie za czasów nabatejskich. W IV wieku n.e. osada została częściowo zniszczona przez trzęsienie ziemi. W VI wieku n.e.  teren został ponownie zasiedlony przez małą społeczność bizantyńską, która kontynuowała tu swoją egzystencje aż do okresu Abbasydzkiego.

Nabatejska osada składała się z dużej, pałacu, budynków użyteczności publicznej i tłoczni oliwy oraz licznych mniejszych domów. Kompleks świątynny jest niezwykły, ponieważ składa się z dwóch dużych dziedzińców, co może świadczyć o rozdzieleniu uczestników rytuałów. Późniejsze społeczności bizantyjskie i wczesno-islamskie ograniczyły swoją działalność budowlana do budowania niewielkich domostw, a sama świątynia została przekształcona najpierw w mały kościół, a następnie w stajnie.

Fot. Piotr Kołodziejczyk, Jacek Karmowski

 

 

Fort legionów rzymskich w Udruh

Udruh (arab. اذرح), znane również pod nazwą Adhruh, to miejscowość w południowej Jordanii, administracyjnie należąca do dystryktu Ma’an. Znajduje się 15 km na wschód od Petry. Udruh był zamieszkany przez Nabatejczyków już w I wieku p.n.e., a później stał się siedzibą ufortyfikowanego rzymskiego obozu wojskowego będącego siedzibą Legionu VI Ferrata. Obóz w Udruh funkcjonował do VI wieku n.e. i był jednym z najlepiej prosperujących miast w regionie. W 631 roku przeszedł w ręce muzułmańskie. W czasach osmańskich wybudowano w mieście kolejny fort. Osada w Udruh została opuszczona jeszcze w czasach osmańskich.

Znaleziska archeologiczne wskazują, że Udruh było osadą Nabatejską co najmniej od początku I wieku p.n.e. i rozwijało się równolegle z Petrą do I wieku n.e.

Rzymski fort prawdopodobnie powstał po rzymskiej aneksji Królestwa Nabatejskiego w 106 roku n.e. Fort mógł być kontynuacją struktury militarnej zbudowanej przez Nabatejczyków. Pod koniec trzeciego lub na początku IV wieku, Legion VI Ferrata przeniósł swoją siedzibę do Udruh. Od IV wieku n.e. osada znana była także od nazwą Augustopolis.

Udruh pozostało ważną osadą pod panowaniem Bizantykjskim, a w tym okresie dokonano prac rozbiórkowych i odbudowy istniejących struktur wojskowych w mieście. W 530 roku cesarz Justynian usunął stąd legionistów, którzy obsadzali fortyfikacje Limes Arabicus. W spisie osad z VI wieku, zawierającym dane o prowincji Palaestina Tertia, znanym jako Edykt Beersheba, Udruh został odnotowany jako osada płacąca drugą najwyższą kwotę podatków. Świadczy to o jego znaczeniu jako ośrodka regionalnego w tamtym czasie. W początku VII wieku n.e. zbudowano poza murami miasta kościół.

Fot. Piotr Kołodziejczyk

 

 

Wadi Rum

Wadi Rum (arab. ‏وادي رم‎) to dolina leżąca wśród granitowych i piaskowcowych skał, będąca jednocześnie największa dolina Jordanii. W 2011 roku obszar ten objęty został ochroną i został wpisany na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Cały obszar objety ochroną koncentruje się wokół głównej doliny Wadi Rum. W tym rejonie znajduje sie także najwyższe wzniesienie w Jordanii – Dżabal Umm ad Dami mający 1840 m n.p.m., położony 30 km na południe od wioski Wadi Rum. W pogodny dzień ze szczytu można zobaczyć Morze Czerwone i granicę saudyjską.

W Wadi Rum znajduje sie także znaczna liczba petroglifów, np. w Khaz’ali Canyon. Jest to miejsce bogate w petroglify wyryte w ścianach jaskiń przedstawiających ludzi i antylopy, a sięgające czasów tamudyckich. Współczesna wioska Wadi Rum liczy kilkuset mieszkańców – Beduinów, mieszkających w namiotach z koziej skóry, ale w betonowych domach.

W okresie prehistorycznym dolina Wadi Rum była zamieszkiwana przez wiele różnych społeczności. Znaczące ślady (np. świątynię) pozostawili tutaj np. Nabatejczycy.

Wadi Rum znana jest na świecie dzięki działalności brytyjskiego oficera Thomasa Edwarda Lawrence’a, który działał na tym terenie w okresie antytureckiego powstania arabskiego w latach 1917−1918. W latach osiemdziesiątych jedna z charakterystycznych formacji skalnych Wadi Rum otrzymała nazwę „Siedem Filarów Mądrości” ze względu na książkę pod tym tytułem, którą Lawrence napisał w następstwie udziału w wojnie (choć nazwa powieści nie ma żadnego związku z Wadi Rum).

Region Wadi Rum jest dziś jednym z najpopularniejszych regionów turystycznych w Jordanii, bardzo popularnym wśród zagranicznych turystów. Typowa trasa turystyczna obejmuje kilkugodzinne lub całodniowe zwiedzanie samochodem z napędem na cztery koła głównych atrakcji turystycznych, lunch oraz wieczorną imprezę z noclegiem w jednym z licznych obozów Beduinów. Popularnymi formami wypoczynku są także: zwiedzanie pustynnych okolic, biwakowanie „pod gwiazdami”, jazda konna (konie arabskie) oraz wspinaczka skałkowa.

Fot. Piotr Kołodziejczyk, Jacek Karmowski

 

 

Humeima

Humeima (zwana tez Hawarą – arab. الحميمة) była punktem handlowym w południowej Jordanii, który został założony przez Nabatejskiego króla Aretasa III na początku I wieku p.n.e. Stanowisko znajduje się 45 km na południe od Petry i 55 km na północ od Aqaby, nieopodal autostrady pustynnej. Można je odwiedzić po drodze do Wadi Rum.

Humeima funkcjonowała od około 90 roku p.n.e. do wczesnego okresu islamskiego. Znajdują się tutaj pozostałości po budowlach nabatejskich, rzymskich, bizantyjskich i islamskich, w tym rzymska łaźnia, pięć bizantyjskich kościołów i islamski pałac.

Osada ta została założona zapewne jako przystanek na szlaku handlowym wiodącym z Petry do Zatoki Akaba. W epoce grecko-rzymskiej nazywała się Auara (grecki: Αὔαρα, nazwa pochodzi zapewne od słowa Hawara, co znaczy po aramejsku „biały”. Miasto było także ośrodkiem Abbasydów około 700 roku n.e., a to tu właśnie urodziło się trzech pierwszych trzech kalifów: As-Saffah, Al-Mansur i Al-Mahdi.

Do najciekawszych zachowanych tutaj antycznych struktur należą zbiorniki na wodę. Ponieważ opady deszczu nie przekraczają tutaj 80 cm rocznie, zbudowano w mieście  rozległe cysterny do magazynowania wody i nawadniania okolicznych pól. Ważną strukturą związaną z gospodarką wodną był tzw. akwedukt zbudowany w I wieku p.n.e., który składał się z głównej linii o długości 18,9 km, prowadzącej wodę z Ain al-Qanah na wysokości 1425 m do zbiornika w centrum miasta na wysokości 995 m. System ten był także wyposażony w 6 osadników. Maksymalny możliwy przepływ wody wynosił 150 m3/dzień, ogólne nachylenie wynosiło 2,45%. Akwedukt składał się z grubej ściany fundamentowej, która podtrzymywała długie kamienne bloki kanalizacyjne otoczone zaprawą gruzową. Bloki kanałowe wykonane były z żółtego margla lub białego piaskowca. Całą strukturę zwieńczono płaskimi płytkami z wapienia. Jest to przykład typowej budowli hydrotechnicznej z okresu nabatejskiego, a analogiczne budowle znaleziono w prawie wszystkich ośrodkach przypisywanych Nabatejczykom. Akwedukt w Humeima jest jednak zdecydowanie najdłuższą konstrukcją tego typu.

Fot. Piotr Kołodziejczyk

 

 

Buseira

Bozrah, Botsra lub Botzrah (arab. بصيرا, translit. Buṣayrā) to stanowisko archeologiczne i współczesna miejscowość w rejonie miasta At-Tafila, w południowej Jordanii. Niektórzy badacze identyfikują to miejsce ze wspomnianym kilka razy w Biblii hebrajskiej. Według biblijnej opowieści była to stolica Edomu i ojczyzna brata bliźniaka Jakuba, Ezawa.

Prowadzonymi w latach 1971–1974 wykopaliskami kierował C. M. Bennett. Zajmujące powierzchnię 8 ha miasto usytuowane jest na ostrodze opadającej w kierunku północnym i otoczone murem kazamatowym wzniesionym najpewniej w epoce żelaza II (1000–587 p.n.e.); niewielkie przejście w nim umożliwiało dostęp do odległego o ok. 2 km źródła. Stwierdzono początek osadnictwa w tym miejscu w IX w. p.n.e. i jego ciągłość aż do końca panowania asyryjskiego w VII w. p.n.e.

Na akropolu miasta odkryto dwa chronologicznie następujące po sobie pałace. Większa, starsza budowla (o wymiarach 77 x 38 m), którą odsłonięto tylko w części wschodniej, miała pomieszczenia skupione dokoła dwóch dziedzińców wewnętrznych. Z wejściem od wschodniego dziedzińca, część zachodnia stanowiła zapewne trakt mieszkalny. Pałac młodszy (48 x 36 m) odznaczał się regularnym rozkładem pomieszczeń wokół wewnętrznego dziedzińca, typowym dla budowli z czasów asyryjskich.

Miejscową ceramikę cechuje czerwona i czarna kolorystyka naczyń, a niektóre ich kształty świadczą o wpływach asyryjskich.

Fot. Piotr Kołodziejczyk

 

 

Gharandal

Miasto zwane w źródłach antycznych Arindela (gr. Ἀρίνδηλα), które było ośrodkiem późnorzymskiej prowincji Palaestina Salutaris, zwanej także Palaestina Tertia. Odpowiada współczesnej osadzie Gharandal w regionie At-Tafila, w południowej Jordanii. Miasto jest położone na wysokości 1300 metrów nad poziomem morza. Zostało założone prawdopodobnie przez Nabatejczyków (znaleziono tu m.in. relikty świątyni nabatejskiej), ale uzyskało większe znaczenie w czasach bizantyjskich, zajmując trzecie miejsce wśród miast prowincji. Arindela była również chrześcijańskim biskupstwem. Wiemy ze źródeł, że jeden z tutejszych biskupów, Theodorus, brał udział w Soborze w Efezie w 431 roku. Inny – Makariusz – uczestniczył w naradzie w Jerozolimie w 536 roku.

Na stanowisku znajdują się fragmentarycznie zachowane relikty kościoła bizantyjskiego oraz ślady po świątyni nabatejskiej.

Fot. Piotr Kołodziejczyk

 

 

Beidha

Beidha (arab. البيضا al-baîḍ, „biała”), także czasami Bayda, to sławne neolityczne stanowisko archeologiczne położone kilka kilometrów na północ od Petry w pobliżu Siq al-Barid w południowej Jordanii. Znajduje się ono na terenie Parku Archeologicznego Petry i jest także wliczane do strefy wpisanej na listę światowego dziedzictwa UNESCO.

Został po raz odkryte przez Dianę Kirkbride w 1957 roku, a później było badane przez Briana Byrda. Wykryto trzy okresy funkcjonowania osady: okres kultury natufijskiej w XI tysiącleciu p.n.e., osadę z okresu neolitu preceramicznego B (PPNB) z budowlami datowanymi na VII tysiąclecie p.n.e. i okres nabatejski datowany na I lub II wiek p.n.e.

Najbardziej znana jest Beidha z okresu neolitu. Charakteryzuje się w najstarszych warstwach sezonowym obozem, wielokrotnie zajmowanym przez długi czas. Zabytki krzemienne oraz rozmieszczenie i położenie palenisk sugerowały, że mieszkańcy byli wędrującymi okresowo myśliwymi. Wskazuje na to także brak trwałych budynków, magazynów, pochówków i dużych kamiennych narzędzi.

Uważa się, że neolityczna scena w Beidha była jedną z najwcześniejszych stałych osad na tym terenie, datowaną między na lata 7200 – 6500 p.n.e. W najwcześniejszych fazach PPNB populacja została oszacowana na 50 do 115 osób. Mieszkańcy osady konstruowali kamienne budowle i mur wokół osiedla składającego się z okrągłych domów, lekko zagłębionych w ziemię. Mieszkańcy uprawiali jako jedni z pierwszych pszenicę i jęczmień we wczesnym stadium udomowienia, hodowali kozy i polowali na różne dzikie zwierzęta, takie jak koziorożce, a także zbierali dziko rosnące rośliny, owoce i orzechy. Na terenie osady zostały także znalezione pochówki uważane czasami za rytualne. Ślady wskazują, że osada została zniszczona przez pożar około 6650 roku p.n.e., a następnie przebudowana tak, że powstały budynki prostokątne i warsztaty. U szczytu swojej prosperity osadę zamieszkiwało jak sie uważa 125-255 osób. Około 6500 roku p.n.e. osada została ponownie opuszczona, z nieznanych przyczyn. Wiele znalezionych tu przedmiotów pochodzi z materiałów przywiezionych z dużej odległości np. anatolijski obsydian i masa perłowa z Morza Czerwonego. Przejście od domostw okrągłych do budynków prostokątnych pokazuje ważną zmianę jaka zaszła w społecznościach ludzkim, która mogła przyczynić się do powstania pierwszych miast. Zidentyfikowano tu także strukturę pochodzącą z o0kresu neolitu, która jest interpretowana jako wczesna świątynia.

Fot. Piotr Kołodziejczyk

 

At-Tafila

At-Tafila (arab: الطفيلة), to miasto w południowej Jordanii, położone 183 km na południowy-zachód od Ammanu. Jest stolicą dystryktu. Słynie z zielonych ogrodów, w których uprawia się drzewa oliwne i figowe oraz winorośl. At-Tafila została jako miasto zbudowana przez Edomitów i nazywała się wówczas Tophel.

W okolicy Tafilah znajduje się ponad 360 naturalnych źródeł, w tym naturalny zbiornik Dana i gorące źródła naturalne w Afra i Burbeita. W okolicach miasta archeolodzy (także polscy) znaleźli ślady aktywności człowieka od okresu Paleolitu. Na terenie miasta znajduje się niewielki zamek z okresu średniowiecza, który obecnie poddawany jest restauracji.

W średniowieczu zanim At-Tafila przeszła pod panowanie muzułmańskie, przez krótki czas była pod panowaniem Krzyżowców. Miasto odegrało także role w historii najnowszej – 25 stycznia 1918 roku siły arabskie pod dowództwem T.E. Lawrence i księcia Zeid bin Husseina pokonały w okolicach miasta 900-sobowy oddział turecki.

W At-Tafila znajduje się Uniwersytet Techniczny założony w 1986 roku. Od 2013 roku w okolicach miasta pracuje zespół polskich archeologów z Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Fot. Piotr Kołodziejczyk

 

 

Sela

Sela (arabski: السلع,: as-Sala’, grecki: πέτρα, łacina: petra) była według Biblii stolicą Edomu, położonego w wielkiej dolinie rozciągającej się od Morza Martwego do Morza Czerwonego.

Sela jest utożsamiana dzisiaj z ruinami znajdujacymi sie na stanowisku Sela, połozonym na wschód od At-Tafila w południowej Jordanii (określanym czasem jako biblijny Tophel) i nieopodal miejscowości Bozrah (Buseira).

Na stanowisko wchodzi się długimi, częściowo naturalnymi, a częściowo wykutymi w skale schodami. Na szczycie znajdują się relikty budowli murowanych z kamienia oraz wykuwanych w skale, zapewne w czasach edomitów i nabatejczyków. Na jednej ze ścian skalnych znajduje się mocno zniszczony neobabiloński relief króla Nabonida. W ostatnich latach badania archeologiczne na stanowisku prowadziła hiszpańska misja archeologiczna pod kierunkiem prof. Rocio da Rivy.

Fot. Piotr Kołodziejczyk

 

 

Akaba

Akaba (arab: العقبة, al-ʿAqabah) – miasto w południowo-zachodniej Jordanii, stolica muhafazy Akaba, leżąca nad Zatoką Akaba (Morze Czerwone), będące jedynym portem morskim Jordanii (Jordania posiada jedynie 27 km linii brzegowej). Miasto ma port rybacki, lotnisko, połączenie drogowe i kolejowe z Ammanem oraz drogowe z Medyną (Arabia Saudyjska). Znajduje się tutaj ośrodek sportów wodnych oraz akwarium morskie.

Najważniejsze zabytki

  • ruiny kościoła bizantyjskiego z IV wieku odkrytego w 1998
  • ruiny czworobocznego fortu mameluckiego z XVI wieku o wymiarach 50 na 50 metrów
  • niewielkie Muzeum Archeologiczne działające w dawnej rezydencji Husajna, przywódcy antytureckiego powstania arabskiego po zdobyciu Akaby w 1917. Na zbiory muzeum składają się drobne znaleziska związane z królestwem nabatejskim jak również elementy chińskiej ceramiki, monety irackie i egipskie oraz reliefy bizantyjskie

Historia miasta

  • X wiek p.n.e. – ośrodek wytopu miedzi i wioska rybacka
  • III – II wiek p.n.e. – zdobyty przez Egipt
  • I wiek p.n.e. – pod panowaniem Nabatejczyków znana pod nazwa Aila
  • w czasach rzymskich przemianowana na Ailanę była ważnym miastem na szlaku z Damaszku do Egiptu i Palestyny
  • po zajęciu przez Umajjadów miastu przywrócono nazwę Aila i otoczono fortyfikacjami. Miasto stało się ważnym miejscem przesiadkowym dla pielgrzymów do Mekki
  • 1024 – miasto zdobyte przez lokalne plemiona
  • 1068 – zniszczone w wyniku trzęsienia ziemi
  • 1116 – zdobyte przez krzyżowców, którzy zbudowali na przybrzeżnej wyspie (zwanej wyspą faraona) fort
  • 1170 – odbicie miasta przez Saladyna
  • 1250 – zdobycie miasta przez wojska mameluckie. Sułtani mameluccy zbudowali fort na terenie miasta
  • początek XVI wieku – miasto przechodzi w obszar wpływu imperium Osmańskiego i traci na znaczeniu
  • 1917 powstańcy arabscy przy współpracy Lawrence’a z Arabii wyparli z miasta garnizon turecki

Fot. Marcin Czarnowicz, Jacek Karmowski

 

 

Wadi Feynan

Wadi Feynan lub Wadi Faynan (arab: وادي فينان) to ważna dolina w południowej Jordanii, położona na granicy między gubernatorstwem At-Tafila i Ma’an. Zaczyna sie na południowych wyżynach Jordanii, u zbiegu Wadi Dana i Wadi Gweyr, i spływa do Morza Martwego przez Wadi Araba.

W rejonie tej doliny znajdowały się największe złoża miedzi znane w regionie i łatwo dostępne. Były one intensywnie eksploatowane od okresu Chalkolitu (4500-3100 p.n.e.) do okresu mameluków (1250-1516 n.e.). Zlokalizowano tu także wiele stanowisk archeologicznych ważnych dla pradziejów południowej Jordanii.

Część Wadi Feynan znajduje się w na terenie Rezerwatu Natury Dana. Królewskie Towarzystwo Ochrony Przyrody (RSCN) otworzyło w dolinie w 2005 r. pierwszy ekologiczny hotel – Feynan Ecolodge.

Fot. Piotr Kołodziejczyk